Próby oznaczania tempa w muzyce sięgają XV wieku. Przy braku precyzyjnych urządzeń pomiarowych, oznaczenia tempa odnosiły się do zwyczajowych czynności człowieka: tempa kroku, pracy, pulsu serca itp.
Wraz z wynalezieniem zegarów, wahadła, metronomu (Johann Nepomuk Maelzel – 1817) określenie tempa było możliwe poprzez podanie liczby uderzeń na minutę (z języka angielskiego BPM – „beats per minute”). Ciekawostką jest fakt, że jednym z pierwszych kompozytorów, który użył metronomu był Ludvig van Beethoven.
Istnieje jeszcze inny sposób oznaczania tempa – poprzez podawanie czasu trwania (zwykle w minutach i sekundach) utworu lub jego części, czasami podawany jest czas trwania czterech lub ośmiu taktów.
Tempo utworu muzycznego może być także zasugerowane liczbą taktów na minutę.
Wraz z powstaniem muzyki elektronicznej i sekwencerów muzycznych (DAW) znaczenie precyzyjnego określenia tempa wzrosło. Tempo oznacza się z dokładnością do tysięcznych części sekundy, oznaczenie tempa służy do synchronizacji dźwięków, obrazów, klatek filmów lub produkcji teatralnych (synchronizacja czasowa SMPTE).
W produkcjach filmowych tempo można podawać w odniesieniu do ramek obrazu (Timecode, od roku 1966).

Oznaczenia tempa

Podane w poniższej tabeli wartości temp (BPM) są umowne. Na przestrzeni wieków kompozytorzy w różnoraki sposób rozumieli tempa. Nawet współcześnie, określenia temp bywają interpretowane w różny sposób, nierzadko według subiektywnych upodobać wykonawcy czy dyrygenta orkiestry.

Oznaczenia nastroju

Od połowy XVIII wieku kompozytorzy mieli w praktyce dodawanie dodatkowych objaśnień dotyczących nastroju utworu, jego części lub wskazówek co do wykonania, mające na celu bardziej precyzyjne opisanie charakteru utworu. Opisywanie tempa i nastroju może odbywać się także w ojczystym języku kompozytora (niemieckim, francuskim, angielskim, polskim etc.), niemniej najbardziej popularne i stosowane na całym świecie są określenia w języku włoskim.

ad libitumwedług upodobania, swobodnie

Zmiany tempa

Rubato

Terminem rubato określa się taki sposób wykonania, w którym niektóre wartości rytmiczne są wydłużane, inne skracane, ale ogólne tempo i rytm zostaje zachowany. Jest to chwilowe odstępstwo od pulsu. Nazwa wzięła się od włoskiego rubato – skradziony (czas), jako że jedne nuty są „okradane” z wartości, kosztem innych.
Tempo rubato oznacza dla wykonawcy swobodne regulowanie tempa utworu poprzez dowolne przyśpieszanie i zwalnianie tempa. Nie oznacza to jednak dowolnej zmiany wartości, nierównego grania. Rubato dopuszcza pewną swobodę wykonania, ale mocno uwarunkowane jest stylistyką muzyczną.
Rubato może dotyczyć wszystkich warstw muzycznych (akompaniament i głos solo) lub tylko głosu solowego na tle równo grającego akompaniamentu.
Tradycja gry rubato sięga wieku osiemnastego, choć niektóre źródła podają, że jest starsza.
Rubato spotkać można w niektórych utworach kompozytorów romantycznych, na przykład u Fryderyka Chopina (rubato chopinowskie), w wykonaniach muzyki jazzowej, w muzyce ludowej i współczesnej.

Swing

Swing jest trudnym do zdefiniowania pojęciem opisującym powiązane z tempem napięcie powstałe w wyniku
charakterystycznego dla muzyki jazzowej używania akcentów, artykulacji, synkop i rytmów.
Jednym z przejawów swingu jest akcentowanie słabych części taktu (off beats) specyficzny stosunek do trioli ósemkowej (shuffle), oraz charakterystyczna artykulacja w przebiegach ósemkowych.

Z pojęciem swingu wiążą się inne, dotyczące rytmu, pojęcia:
timing – zdolność wspólnego z innymi muzykami zespołu odczuwania upływu czasu i wartości nut. Należy dodać, że zapis muzyki swingowej jest uproszczony i nie oddaje niuansów swingu i timingu.
Walking – ćwierćnutowe pochody basu pizzicato, w zależności od stylu, z mocniejszymi lub słabymi akcentami na słabe części taktu.
Drive – granie „przed kreską taktową” – nieznaczne wyprzedzanie pulsu muzycznego (charakterystyczne dla swingowego basu).

Słowo „swing” ma w muzyce także inne znaczenia: forma tańca i styl jazzowy z lat trzydziestych XX wieku.